( وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها ) و سوگند به زمين و آنكه آن را گسترش داد ، در ماء دو وجه است چنانچه ياد كرديم يعنى و گسترش و مسطّح بودن آن و وسعت آن تا اينكه براى مردم ممكن باشد تصرّف بر آن . ( وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها ) آن چنانست كه ما آن را ياد نموديم سوگند به آدمى و آنكه او را ايجاد كرد و در خلق او عدالت نمود و اعضاء او را مساوى قرار داد . عطاء گويد : او را بسبب عقل چنانى كه فضيلت داد او را بساير حيوانات معتدل قرار داد آن گاه گفتند اراده نموده تمام مخلوقات از جن و انس را . حسن گويد : اراده كرده بالنفس آدم عليه السلام و از ( ما سَوَّاها ) خداوند تعالى را . ( فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها ) پس الهام فرمود گناه و پرهيزگاريش را ، يعنى راه گناه و طريق پرهيزكارى را . ابن عبّاس و مجاهد و قتاده و ضحاك گويند : او را تحذير داد در گناه و ترغيب فرمود در پرهيزكارى . و بعضى گفته‌اند : تعليم فرمود او را بطاعت و معصيت كه طاعت را انجام دهد و معصيت را ترك كند و خير را بدست آورده و از شرّ و بدى اجتناب كند . ( قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها ) سوگندهاى اين سوره براى مطلب اين آيه است حسن و قتاده گويند : يعنى رستگار است كه نفس خود را تزكيه نمايد يعنى آن را بوسيله طاعت پروردگار و اعمال صالحه پاك و اصلاح نمايد . ( وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها ) قطعا زيانكار است كسى كه آن را به سبب